Relaps riski hangi durumlarda artabilir?
Madde kullanımında relaps riski tek bir nedene bağlı değildir. Yoğun stres, çatışma, yalnızlık, madde kullanılan çevreye yeniden girme, kolay erişim, uyku bozukluğu veya “artık kontrol edebilirim” düşüncesi farklı kişilerde farklı biçimlerde risk yaratabilir. Bazı tetikleyiciler açık, bazıları ise ancak geriye dönük bakıldığında fark edilir.
Bu nedenle relaps önleme çalışması kişiye özel olmalıdır. Bir başkası için güvenli olan ortam, belirli bir kişi için geçmiş kullanım örüntüsü nedeniyle yüksek riskli olabilir.
Güçlü istek ile davranış arasında alan açılabilir mi?
Güçlü istek yoğun olduğunda kişi bunu “hemen kullanmalıyım” gibi algılayabilir. Oysa istek bir duyum ve dürtüdür; şiddeti zaman içinde değişebilir. Terapide isteğin ne zaman yükseldiğini tanımak, geciktirme, ortam değiştirme, destek kişisine ulaşma ve alternatif davranış planları gibi beceriler çalışılabilir.
Alkol ve diğer madde kullanım bozuklukları için BDT araştırmalarını bir araya getiren meta-analiz, BDT’nin minimal veya özgül olmayan kontrol koşullarına kıyasla kullanım sonuçlarında yarar sağlayabildiğini bildirmiştir.1
Duygu düzenleme neden önemlidir?
Bazı kişilerde madde kullanımı yalnızca haz arama değil, yoğun duygulardan kaçınma işlevi görebilir. Öfke, utanç, kaygı veya boşluk hissi geldiğinde madde hızlı bir düzenleme aracı hâline geldiyse, bırakma döneminde bu duygularla baş etmek için yeni becerilere ihtiyaç duyulabilir.
2026’da Türkiye’de yayımlanan kontrollü bir çalışmada bilişsel davranışçı grup psikoterapisinin relaps eğilimi, duygu düzenleme ve bazı psikolojik değişkenler üzerindeki etkileri incelenmiş; yapılandırılmış psikoterapinin bu alanlarda katkı sağlayabileceğine ilişkin bulgular bildirilmiştir.2
Sosyal çevre ve aile nasıl etkiler?
Maddeye erişimin yüksek olduğu çevreler, kullanımın normalleştirildiği arkadaş grupları veya ev içindeki yoğun çatışma relaps riskini artırabilir. Buna karşılık destekleyici ilişkiler, yapılandırılmış günlük yaşam ve kişinin tedavi hedeflerine saygı duyan bir çevre koruyucu olabilir.
Türkiye’de alkol/madde kullanım bozukluğu olan bireylerde aile aidiyeti, kişilerarası problem çözme ve duygu düzenleme ilişkisini inceleyen çalışma, bağımlılık tedavisinde sosyal ve ilişkisel bağlamın da değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.3
Relaps olursa süreç biter mi?
Relaps tedavinin tüm kazanımlarının silindiği anlamına gelmez. En önemli noktalardan biri “nasıl olsa bozuldu” düşüncesiyle kullanımı sürdürmek yerine, neyin riski artırdığını mümkün olduğunca hızlı değerlendirmektir. Güvenlik, tıbbi risk ve kullanım örüntüsü yeniden ele alınır.
Alkol ve madde bağımlılığında relaps üzerine derlemeler, sürecin çok etkenli ve tekrarlayabilen yapısını vurgular.4 Bu nedenle tedavi planı yalnızca bırakma kararını değil, relaps sonrası atılacak adımları da içermelidir.
Klinik değerlendirmede özellikle neye bakılır?
Kullanılan madde, kullanım yolu, miktar, son kullanım zamanı, yoksunluk ve aşırı doz riski, önceki tedaviler, eşlik eden ruhsal belirtiler, sosyal çevre, aile desteği ve hukuki/mesleki etkiler birlikte değerlendirilir.
Akut intoksikasyon, ciddi yoksunluk veya fiziksel risk varsa öncelik tıbbi değerlendirmedir. Psikoterapi güvenli ve uygun tıbbi çerçeveyle birlikte planlanır.
Kaynakça
Bu yazı hazırlanırken yararlanılan seçili akademik kaynaklar:
- Magill M, Ray L, Kiluk B, et al. A meta-analysis of cognitive-behavioral therapy for alcohol or other drug use disorders: Treatment efficacy by contrast condition. Journal of Consulting and Clinical Psychology. 2019.
- Avcı E, Şimşek Ö. Madde Bağımlılığı Tedavisi Görmüş Bireylerde Bilişsel Davranışçı Grup Psikoterapisinin Relaps Eğilimi Üzerindeki Etkisinin Sınanması. Sağlık Bilimleri ve Klinik Araştırmaları Dergisi. 2026;5(2).
- Kalender B, Bahadır E. Alkol/Madde Kullanım Bozukluğu Olan Bireylerde Aile Aidiyeti, Kişilerarası Problem Çözme ve Bilişsel Duygu Düzenleme Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi. Bağımlılık Dergisi. 2025;26(3):306–315.
- Yılmaz A, Can Y, Bozkurt M, Evren C. Alkol ve Madde Bağımlılığında Remisyon ve Depreşme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 2014;6(3).